«تجارت منصفانه» و «تجارت عادلانه» هر دو ترجمه Fair Trade هستند. «تجارت منصفانه» بیشتر در اسناد بین‌المللی و متون دانشگاهی دیده می‌شود، اما «تجارت عادلانه» بر عدالت، برابری فرصت‌ها و حقوق تولیدکنندگان تأکید بیشتری دارد و برای مخاطب فارسی‌زبان روشن‌تر است؛ به همین دلیل ما این واژه را برگزیده‌ایم.

تجارت عادلانه به دادوستد و کسب‌وکاری گفته می‌شود که بر پایه قیمت منصفانه برای تولیدکننده، شفافیت، احترام به حقوق کارگران، پایداری محیط زیست و روابط تجاری بلندمدت و عادلانه استوار است.

سازمان جهانی تجارت عادلانه (WFTO)

سازمان جهانی تجارت عادلانه انجمنی بین‌المللی از بنگاه‌های کوچک و متوسط پیشرو است که برای ساختن اقتصادی عادلانه و پایدار شکل گرفته است. این سازمان از کارآفرینانی حمایت می‌کند که مدل‌های تجاری اخلاقی را جایگزین الگوهای استثمارگرانه می‌کنند و می‌کوشد با ترویج توسعه پایدار، جنبه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی را در کنار رشد اقتصادی ببیند.

WFTO مهم‌ترین شبکه جهانی سازمان‌های تجارت عادلانه است و صدها سازمان تولیدی، بازاریابی، شبکه‌های ملی و سازمان‌های حمایتی را در ده‌ها کشور گرد هم آورده است؛ از خوراکی و صنایع دستی تا پوشاک و محصولات آرایشی. دبیرخانه جهانی آن در شهر کولمبرگ هلند است.

از تجارت جایگزین تا سازمان جهانی

  • دهه‌های ۱۹۴۰ تا ۱۹۶۰ میلادی؛ ریشه‌ها: پس از جنگ جهانی دوم گروه‌های مذهبی، خیریه‌ها و فعالان توسعه دریافتند کمک بشردوستانه به‌تنهایی فقر را کم نمی‌کند و تولیدکنندگان فقیر باید به بازار راه پیدا کنند. در ۱۹۵۸ نخستین فروشگاه رسمی محصولات تجارت عادلانه در آمریکا باز شد و در ۱۹۶۴ آکسفام بریتانیا فروش محصولات تولیدکنندگان محروم را آغاز کرد.
  • دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰؛ شکل‌گیری جنبش: سازمان‌های تجارت عادلانه در اروپا، آمریکای شمالی، آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین زیاد شدند و با نشست‌های مشترک تجربه‌های خود را به اشتراک گذاشتند.
  • ۱۹۸۹؛ فدراسیون بین‌المللی تجارت جایگزین (IFAT): نمایندگان سازمان‌های تجارت جایگزین در هلند این فدراسیون را بنیان گذاشتند؛ نخستین شبکه جهانی مستقل سازمان‌های تجارت عادلانه.
  • دهه ۱۹۹۰؛ گسترش همکاری‌ها: با همکاری شبکه‌های اروپایی و سازمان برچسب‌گذاری تجارت عادلانه، ائتلاف FINE در ۱۹۹۸ پدید آمد و استانداردهای مشترک برای اعضا تدوین شد.
  • از محصول به سازمان: برخلاف نظام‌هایی که فقط یک محصول را گواهی می‌کنند، این فدراسیون کل سازمان را ارزیابی می‌کرد؛ اعضا باید در همه کارشان به اصول پایبند باشند. این ویژگی هنوز مهم‌ترین تفاوت WFTO است.
  • ۲۰۰۸؛ تغییر نام: IFAT به «سازمان جهانی تجارت عادلانه» (WFTO) تغییر نام داد.
  • ۲۰۱۱؛ نظام تضمین: در مجمع عمومی مومباسا (کنیا) نظامی رسمی برای ارزیابی پایبندی اعضا به ده اصل بر سه پایه ساخته شد: خودارزیابی، ارزیابی همتایان و ارزیابی مستقل بیرونی؛ با هدف بهبود مستمر، نه فقط کنترل.
  • امروز: WFTO با اصل «یک عضو، یک رأی»، شبکه‌های منطقه‌ای در آفریقا، آسیا، اروپا، آمریکای لاتین و اقیانوسیه دارد و بیشتر اعضایش تعاونی‌ها، سازمان‌های زنان، گروه‌های صنایع دستی و کسب‌وکارهای اجتماعی‌اند.

سازمان جهانی و سازمان بین‌المللی تجارت عادلانه

در فارسی دو نهاد متفاوت اغلب با یک نام خوانده می‌شوند. سازمان بین‌المللی تجارت عادلانه (Fairtrade International) برای محصولات خاصی مانند قهوه، موز و کاکائو استاندارد تعیین می‌کند و به محصولی که آن را رعایت کند برچسب Fairtrade می‌دهد. سازمان جهانی تجارت عادلانه (WFTO) کل سازمان و مدل کسب‌وکار آن را می‌سنجد، نه فقط یک محصول را. این دو نهاد در شبکه جهانی تجارت عادلانه با هم همکاری نزدیک دارند. اصول ده‌گانه خانه تجارت عادلانه ایران همان اصول WFTO است.

تجارت عادلانه در ایران

جنبش تجارت عادلانه در ایران هنوز به شکل رسمی و گسترده نهادینه نشده و سابقه آن بیشتر به فعالیت‌های پراکنده در صنایع دستی، تعاونی‌ها، توانمندسازی زنان و توسعه روستایی محدود بوده است. با این حال برخی ارزش‌های تجارت عادلانه در سنت اقتصادی ایران ریشه‌ای دیرینه دارند: نظام‌های صنفی و پیشه‌وری شهرهای تاریخی، تعاونی‌های تولید و توزیع روستایی، بازارهای محلی متکی بر اعتماد و اعتبار، و حمایت از تولیدکنندگان خرد مانند قالیبافان، سفالگران، سوزن‌دوزان و بافندگان.

از دهه ۱۳۶۰ تعاونی‌های روستایی، زنان و صنایع دستی گسترش یافتند و هدف‌هایی نزدیک به تجارت عادلانه داشتند: کاهش واسطه‌ها، سهم بیشتر تولیدکننده از ارزش محصول، اشتغال زنان و مناطق محروم و حفظ مهارت‌های بومی. از دهه ۱۳۸۰، با ارتباط سازمان‌های مردم‌نهاد ایرانی با شبکه‌های بین‌المللی، خود مفهوم تجارت عادلانه وارد ادبیات توسعه در ایران شد و در دهه ۱۴۰۰، با رشد کسب‌وکارهای اجتماعی و برندهای صنایع دستی، به قیمت‌گذاری منصفانه، روایت‌گری محصولات محلی، شفافیت زنجیره تأمین و شبکه‌های تولیدکنندگان زن توجه بیشتری شد.

ایران تاکنون حضور بسیار محدودی در WFTO داشته است. در سال‌های گذشته یک تعاونی زعفران در تربت حیدریه و گروه پاپیتال کار با سازمان جهانی تجارت عادلانه را آغاز کردند و گروه «دستادست» نیز در ترویج تجارت عادلانه فعال بود. شکل‌گیری خانه تجارت عادلانه ایران را می‌توان از نخستین تلاش‌های جدی برای ساختن یک شبکه ملی تجارت عادلانه دانست؛ جایی که برای نخستین بار ده اصل تجارت عادلانه به‌طور منسجم در یک شبکه ملی ترویج و نهادینه می‌شود.